ყოფიერების, როგორც უზოგადესი ცნების საკითხის ხელახლა წამოჭრა და მუნყოფნა

ყოფიერების, როგორც უზოგადესი ცნების საკითხის

ხელახლა წამოჭრა და მუნყოფნა 

მარტინ ჰაიდეგერის- „ ყოფიერება და დროში “

2016

შესავალი

მარტინ ჰაიდეგერისათვის  „არ არსებობს ისეთი პირველადი ცნობიერება, რომელიც ყოფიერების რაღაცნაირი გაგება არ იქნება. გაგება წინ უსწრებს და განსაზღვრავს ადამიანის ყოველ პრაქტიკულ და თეორიულ მოქმედებას. მაგრამ ვერცერთი მოქმედება ვერ ამოწურავს ყოფიერების ამ  პირველადი გაგების შინაარსს.“[1] შეიძლება ითქვას, რომ ყოველ ცნობიერებაში იმთავითვე არსებობს ყოფიერების გაგება, რაც განსაზღვრავს პრაქტიკულსა და თეორიულ მოქმედებას.  „ყოფიერება და დროში“  განიხილავს ბერძნების მიერ ინტერპრეტირებულ ყოფიერებას, რომელშიც მოხდა დოგმის წარმოშობა. ნაშრომში საუბარი იქნება ჰაიდეგერის მიერ წამოჭრილ იმ სამ ცრურწმენაზე, რომლის საფუძველზეც მიიჩნევს, რომ აუცილებელია ყოფიერების საკითხის ხელახლა განხილვა. 1) ყოფიერება არის უზოგადესი ცნება, 2) ყოფიერების ცნება არაა დეფინირებადი და 3) ყოფიერება თავისთავად-გასაგები ცნებაა. მას შემდეგ რაც წამოჭრის განახლების საკითხს, მსჯელობს, კითხვის ფორმალურ სტრუქტურაზე, რის მეშვეობითაც შეძლებს, ყოფიერების საზრისის გაგებას, ესაა შეკითხული, დაკითხული და გამოკითხული. ამრიგად, ჰაიდეგერი ახლიდან ჭრის პრობლემას ყოფიერებაზე, რათა შეძლოს მისი საზრისის პოვნა. ჰაიდეგერი აგრეთვე გვანახებს ყოფიერების სხვადასხვაგვარობას და მათგან მთავარი არის „მუნყოფნა“ რადგან მხოლოდ მას აქვს სხვა შესაძლებლობებთან ერთად კითხვის ყოფიერებითი შესაძლებლობა და ის მუდამ ჩვენ ვართ.

          სამი ცრურწმენა, რომელიც აუცილებელს ხდის, განახლდეს ყოფიერების საკითხი

მარტინ ჰაიდეგერი საუბარს „ ყოფიერება და დროში “ იწყებს იმ დოგმაზე, რომელიც წარმოიშვა ყოფიერების ინტერპრეტაციის ბერძნული საწყისების საფუძველზე. მასში საუბარია ყოფიერებაზე და მის განსაზღვრებაზე, თუმცა უნდა აღინიშნოს ის, რომ ეს დოგმა ვერ ხსნის ყოფიერებას, ის უბრალოდ აკეთებს იმგვარ ინტერპრეტაციას, რომელიც იმ დროს თავიდან აარიდებდა დამატებით კითხვებს ამ საკითხთან დაკავშირებით. „ „ ყოფიერება “ არის უზოგადესი და უცარიელესი ცნება. როგორც ასეთი იგი არ ემორჩილება რაიმე დეფინიციას. ეს უზოგადესი და, ამდენად, არა-დეფინირებადი ცნება არც საჭიროებს რაიმე დეფინიციას. ყოველი ადამიანი ნიადაგ იყენებს მას და ესმის კიდეც. “ [2] ის რომ ყოფიერება ზოგადია, არ ნიშნავს იმას, რომ მისი მნიშვნელობა ნათელია. არა-დეფინირებადი არ უნდა გავიგოთ ისე, რომ „ ყოფიერება, “ განსაზღვრულია იმით რომ მას მივაწერთ ყოფიერს. ის რომ ყველა ადამიანი იყენებს მას და ესმის არასწორია, შეუძლებელია ყველა ადამიანმა გაიგოს       „ ყოფიერების “ მნიშვნელობა, რომელსაც უწოდებენ უზოგადესს და არა-დეფინირებადს.  ჰაიდეგერი თვლის, რომ აუცილებელია განახლდეს ყოფიერების საკითხი და „ კითხვა ყოფიერების საზრისის თაობაზე ხელახლა დაისვას. “ [3]

ყოფიერება არის უზოგადესი, არა-დეფინირებადი და თავისთავად-გასაგები ცნება, ეს ის სამი ცრურწმენაა, რომელიც ყოფიერების საკითხის განახლებას აუცილებელს ხდის.

  • „ყოფიერება“ არის უზოგადესი ცნება.

ჰაიდეგერი უზოგადესობას მიიჩნევს იმ პირველ ცრურწმენად, რომელსაც ბერძნები ყოფიერების ცნებას მიაწერდნენ. შუა საუკუნეების ონტოლოგია „ყოფიერებას“ ახასიათებდა, ტრანსცენდენტალური „ზოგადის“ ერთიანობად,  არისტოტელემ კი ეს შეიცნო, როგორც ანალოგიის ერთიანობა. თუმცა, ორივე ეს მოსაზრება უპირისპირდებოდა საგნობრივი „კატეგორიების“  მრავალგვარობას.  აქედან  გამომდინარე კი ჰაიდეგერი ასკვნის: „თუ ვინმე იტყვის, რომ „ყოფიერება“ არის უზოგადესი ცნება, ეს არ შეიძლება ნიშნავდეს, რომ იგი ყველაზე ნათელია და რომ მას არავითარი შემდგომი ახსნა არ ესაჭიროება. „ყოფიერების“ ცნება, პირიქით, ყველაზე უფრო ბნელია.“[4]  ციტატაში ნათლად ჩანს, რომ ჰაიდეგერისთვის ზოგადობა არ ნიშნავს ნათელს და რომ ცნების ამგვარი დახასიათება არ არის საკმარისი, ის მოითხოვს კიდევ დამატებით ახსნა-განმარტებებს.

  • „ ყოფიერების “ ცნება არაა დეფინირებადი

პირველი ცრურწმენიდან გამომდინარეობს  მეორე, „ყოფიერება“ უზოგადესია ნიშნავს იმას, რომ მას არ აქვს რაიმე დეფინიცია. იმისათვის, რომ ცნება გასაგები გახდეს აუცილებელია მისი მნიშვნელობის განსაზღვრა, თუმცა, როგორც ჰაიდეგერს აქვს წარმოჩენილი, ამ შემთხვევაში ეს შეუძლებელია. ეს კი, კიდევ ერთი მიზეზია „ყოფიერების“ საკითხის გასაახლებლად. „ყოფიერებას ვერ განვსაზღვრავთ იმით, რომ მას ყოფიერს მივაწერთ. ყოფიერება მისი დეფინიციის თვალსაზრისით შეუძლებელია უფრო მაღალი ცნებებიდან გამოვიყვანოთ, ანდა უფრო დაბალით წარმვადგინოთ.“[5] აქედან გამომდინარეობს, რომ ყოფიერება და ყოფიერი ერთიდაიგივე არაა. თუმცა ის, რომ დეფინიცია შეუძლებელია, ჰაიდეგერს არ მიჩნია, რომ ამ საკითხზე უნდა შეწყდეს მსჯელობა, პირიქით, ის თვლის, რომ უნდა დაისვას კითხვა მის საზრისზე.

  • „ ყოფიერება “ თავისთავად-გასაგები ცნებაა

ჰაიდეგერი ამბობს, რომ ყოფიერება გამოიყენება შემეცნებაში, მსჯელობაში, ყოფიერისადმი მიმართებაში, თავად-საკუთარ-თავთან-მიმართებაში და თანაც ეს გამოთქმა ყველასთვის გასაგებია. ის, რომ „ცა არის ლურჯი“, „მე ვარ მხიარული“ და სხვა მსგავსი რამეები  გასაგებია ყველასთვის, არ ნიშნავს, იმას, რომ „ყოფიერება“  ყველასთვის თავისთავად-გასაგები ცნებაა. როგორც ჰაიდეგერი ამბობს, ჩვენ ყოფიერების რაღაც გაგებაში ვცხოვრობთ, თუმცა ეს გაგება, როგორც ვნახეთ შემოიფარგლება მხოლოდ და მხოლოდ ყოველდღიური გასაგებობით. თავისთავად-გასაგებობა, რომელიც ამავე დროს ბნელითაა მოცული ჰაიდეგერს მესამე ცრურწმენად მიაჩნია, რაც კიდევ უფრო მეტად უმტკიცებს მას მოსაზრებას, რომ ყოფიერების საკითხი საჭიროებს განახლებას.

          ყოფიერების საზრისზე კითხვა უნდა დაისვას შემდეგი ფორმულირებით: შეკითხული, დაკითხული და გამოკითხული.

ჰაიდეგერი სამი ცრურწმენით ასაბუთებს, რომ არსებობს აუცილებლობა, ყოფიერების საკითხის ხელახლა შესწავლის. საკითხის შესასწავლად კი აუცილებელია კითხვის სწორად ფორმულირება და სათანადო სიცხადე. კითხვა ძიებაა, მას საძიებლიდან აქვს განსაზღვრული მიმართულება. ჰაიდეგერი ამბობს, „ კითხვას, როგორც კითხვას….შესახებ, აქვს თავისი შეკითხული. ყველა კითხვა… შესახებ, რაღაც გვარად არის კითხვა….დმი. კითხვას, შეკითხულს გარდა, მიეკუთვნება დაკითხული. შეკითხულში საკუთრივ ინტენდირებულის სახით დევს გამოკითხული.“[6] შეკითხული, ეს არის ყოფიერება, ის რაც განსაზღვრავს ყოფიერს როგორც ყოფიერს. რადგანაც ყოფიერება ნიშნავს ყოფიერის ყოფიერებას, დაკითხულად ჩაითვლება თავად ყოფიერი.  გამოკითხული კი არის ყოფიერების საზრისი, ანუ ის რითაც კითხვა მიზანს აღწევს. ჰაიდეგერი კითხვის სტრუქტურის ამგვარი ფორმულირებით ახდენს ყოფიერის დაკითხვას, რომელსაც გამოიკითხავენ ყოფიერების შესახებ, მასზე დასმული კითხვებით რათა მიღწეულ იქნას მიზანი და გაგებულ იქნას ყოფიერების საზრისი. მისთვის ყოფიერების გაგებისათვის მნიშვნელოვანია, რომ არ მოვყვეთ არავითარი ისტორია, აქ კი გულისხმობს, რომ „ყოფიერი როგორც ყოფიერი, მის წარმოშობაში მისი მეორე ყოფიერზე დაყვანის საშუალებით არ განვსაზღვროთ, თითქოს ყოფიერებას შესაძლებელი ყოფიერის ხასიათი ჰქონდეს.“ [7]

ჰაიდეგერი ბერძნებისგან განსხვავებით აჩვენებს ყოფიერების მრავალგვარობას. „ყოფიერება ძევს აობაში და რაობაში, რეალობაში, ხელმისაწვდომობაში, მყარობაში, მნიშვნელადობაში, მუნყოფიერებაში, „არსებობს“-ში.“[8]   ამ ჩამოთვლილთაგან ჰაიდეგერი ყურადღებას ამახვილებს მუნყოფიერებაზე, ვინაიდან მხოლოდ მას აქვს კითხვის ყოფიერებითი შესაძლებლობა და რომელიც მუდამ ჩვენ ვართ. ასევე აღნიშნავს მუნყოფიერების ონტურად გამორჩეულობას, ვინაიდან „ ამ ყოფიერში საქმე ეხება მის ყოფიერებას თვით ამ ყოფიერის გამო. მუნყოფიერებას რაღაც წესით და გამოკვეთილობით გააჩნია თავის ყოფიერებაში თავის-თავის გაგება. მისი ყოფიერების გაგება თავადაა მუნყოფიერების ყოფიერებითი განსაზღვრულობა.“  გამორჩეულობა კი მდგომარეობს იმაში, რომ ის ონტოლოგიურად არის. ჰაიდეგერი ამბობს, რომ მუნყოფიერებას მიეკუთვნება ყოფნა სამყაროში, რადგან ჭეშმარიტად ყოფნა მხოლოდ სამყაროში- ყოფნის საფუძველზეა შესაძლებელი. „მუნყოფიერება იმავდროულად დგას როგორც ჭეშმარიტებაში, ისევე უ-ჭეშმარიტებაში, ანუ ჭეშმარიტება იმავდროულად უ-ჭეშმარიტებაა.“[9] მუნყოფნა, ეს არის ერთდროულად აღმომჩენი და აღმოჩენილად მყოფი, რადგან ის აღმოაჩენს საკუთარ თავს, როგორც არსს, რის შედეგადაც ის არის აღმოჩენილი.  აქ ჰაიდეგერი გულისხმობს  დაფარულის აღმოჩენას, რომელიც ღიაა აღმოჩენილობისაკენ. ჰაიდეგერი თვლის რომ „ადამიანის არსებობის ონტოლოგიური საფუძველია ადამიანის დაუსრულებლობა, დროულობა“ [10]რის გამოც დროს ისე განიხილავდა, როგორც ყოფიერების არსებით ნიშანს. რადგანაც მუნყოფნის აგებულებას მიეკუთვნება სამყაროში-ყოფნა, არსებული ყოფნა გულისხმობს სხვებთან თანა-ყოფნას. ანუ აქ იგულისხმება იმ სამყაროში ყოფნა, რომელშიც არიან არსებები და ეს მუნყოფნა, ვინაიდან სამყაროში ყოფნაა, მას უწევს სხვა არსებებთან თანა-ყოფნა, თანა-ცხოვრება. სხვაგვარად ამის ახსნა ასეა შესაძლებელი, „სამყაროში-ყოფნა არის ტოლპირველადობით, როგორც თან-ყოფნა, ისე შორის-ყოფნა.“[11] მუნყოფიერების ყოფიერება დროულობაში ნახულობს თავის საზრისს, ეს კი არის ისტორიულობის, როგორც მუნყოფიერების დროითი არსებობის წესის შესაძლებლობა. ისტორია ინახავს მრავალ დროს, სადაც ნათლად ჩანს, რომ ყოველ დროში ნახა მუნყოფიერებამ საზრისი, ანუ ის ამას გააკეთებს ამას მანამ სანამ დროულობა იარსებებს. ისტორიულობაში, სწორედაც რომ იგულისხმება მუნყოფიერების „ხდომილებების“ ყოფიერებით სტრუქტურას. ამის შედეგად კი ხდება მნიშვნელოვანი მოვლენები, როგორიცაა „მსოფლიო ისტორია“ , რომელიც სავსეა მუნყოფიერების ხდომილებებით. აგრეთვე აღსანიშნავია ისიც, რომ ამ პერიოდისადმი ჩნდება მიკუთვნებულობა, ყველა მუნყოფიერება ეკუთვნის სხვადასხვა ისტორიას, თუმცა რა თქმა უნდა ერთ დროულობაში მყოფნი ერთ ისტორიას ეკუთვნიან, დროის ცვალებადობასთან ერთად იცვლება მიკუთვნებულობაც . „მუნყოფიერება მის ფაქტიურ ყოფიერებაში მუდამ ის არის, როგორც და „რაც“ ის უკვე იყო. გამოკვეთილად თუ უამისოდ, იგი არის თავისი წარსული.“[12] ის ამ წარსულს ფლობს ისე, თითქოს ჯერ კიევ არსებული თვისება იყოს, „მუნყოფიერება „არის“ მისი წარსული თავისი ყოფიერების სახით, რაც, უხეშად რომ ვთქვათ, მუდამ მისი მომავლიდან „ხდება“.“[13]  ის წარსული, რომელიც აღნიშნავს იმ თაობის წარსულს, რომლებიც გარკვეული დროის მანძილზე ერთად თანა-მყოფობდნენ, უკან კი არ მოყვება მუნყოფიერებას, არამდე ყოველთვის წინ უსწრებს მას. რადგანაც ის ისტორიულობასთანაა კავშირში, აქვე ისიც უნდა აღინიშნოს, რომ მას ამის გამო შეუძლია ტრადიციების აღმოჩენა და ახსნა თუ რას გადმოსცემს ესა თუ ის ტრადიცია. გამოკითხული, როგორც ჰაიდეგერი ამბობს მნიშვნელოვანია, და ვფიქრობ სწორედ ამაში მდგომარეობს მისი მნიშვნელოვნება, მას შეუძლია გვითხრას ყველაფერი რაც გვაინტერესებს, მის გარეშე ჩვენ არ გვეცოდინებოდა ჩვენი წარსული.

ჰაიდეგერისთვის კითხვის სწორად ფორმულირებას ენიჭება უპირატესობა, ის უნდა იყოს ნათელი, რადგან მისი საბოლოო მიზანი არის გამოკითხული ანუ ყოფიერების საზრისი, ის რამაც ნათელი უნდა მოჰფინოს საკითხს რის შესახებაც კითხვის დასმა გახდა საჭირო. მუნყოფიერება კი, რომელსაც განიხილავს არის ის რომელიც მუდმივად ჩვენ ვართ, რასაც შეუძლია სამყაროში ყოფნა, რის შედეგადაც მას აქვს კითხვის ყოფიერებითი შესაძლებლობა. სამყაროში ყოფნა აუცილებელი პირობაა იმისათვის, რომ მოხდეს აღმომჩენის მიერ რაღაცის აღმოჩენა.

          დასკვნა

როგორც განხილულ იქნა, ჰაიდეგერი ყოფიერებას არ ტოვებს ისე, როგორც ეს ბერძნებმა გააკეთეს, მათ ყოფიერება განსაზღვრეს, როგორც ზოგადი ცნება, რომელიც არ ექვემდებარება დეფინირებას. ჰაიდეგერისთვის კი მნიშვნელოვანი იყო , რომ ყოფიერება განეხილა ახლიდან, რადგან მისთვის ზოგადობა ერთ-ერთი ცრურწმენაა და ეს არ ნიშნავს იმას, რომ ეს ცნება ნათელი და ცხადია. მისთვის კი მნიშვნელოვანია ამ ცნების განხილვა არა როგორც უზოგადეს, არა-დეფინირებადად და თვისთავად-გასაგებად არამედ ისეთად, რომლის საზრისის გაგებაც შესაძლებელი იქნება, სწორად შერჩეული ცხადი და ნათელი კითხვების მეშვეობით. ამის საფუძველზე შესაძლებელი იქნება ყოფიერების შესახებ დაიკითხოს ყოფიერი და მივიღოთ ყოფიერების საზრისი, ანუ გამოკითხული , რაც იმას ნიშნავს, რომ მიზანი მიღწეულია. ჰაიდეგერის საკითხისადმი მსგავსი მიდგომა იმას ნიშნავს, რომ ცნებები, რომლებიც განისაზღვრება როგორც ზოგადი და არადეფინირებადი საჭიროებს განხილვას და არა ისე მიღებას თითქოს ეს ყველასათვის გასაგები იყოს. ეს თავიდან აგვაცილებს სხვა პრობლემებს, რომლებიც შეიძლება წამოჭრილ იქნას, თუკი საკითხებს განსახილველს დავტოვებთ. მუნყოფიერება კი, რომელიც ყოფიერების ერთერთი-სახესხვაობაა ყველაზე კარგად ასახავს მის ყოფნას სამყაროში სხვა არსებებთან ერთად, რომლებთანაც აერთიანებს ისტორია და ტრადიციები, ეს კი ისაა, რაც არასოდეს არ წაიშლება რამდენი დროც არ უნდა გავიდეს. წარსული რჩება ისტორიისა და ტრადიციის სახით, რის მეშვეობითაც ის ყოველთვის თან ახლავს მუნყოფიერებას, როგორც აწმყოს თვისება.

[1] მარტინ ჰაიდეგერი „ ყოფიერება და დრო “  თბილისი 1989  გვ.10

[2] მარტინ ჰაიდეგერი „ ყოფიერება და დრო “  თბილისი 1989  გვ.15

[3] მარტინ ჰაიდეგერი „ ყოფიერება და დრო “  თბილისი 1989  გვ.14

[4] მარტინ ჰაიდეგერი „ ყოფიერება და დრო “  თბილისი 1989  გვ.17

[5] მარტინ ჰაიდეგერი „ ყოფიერება და დრო “  თბილისი 1989  გვ.17-18

[6] მარტინ ჰაიდეგერი „ ყოფიერება და დრო “  თბილისი 1989  გვ.19

[7] მარტინ ჰაიდეგერი „ ყოფიერება და დრო “  თბილისი 1989  გვ.21

[8] მარტინ ჰაიდეგერი „ ყოფიერება და დრო “  თბილისი 1989  გვ.22

[9] მამუკა ბერიაშვილი- მარტინ ჰაიდეგერი თავისუფლების ფილოსოფიის კლასიკოსები: პლატონიდან ჰაიდეგერის ჩათვლით PDF გვ.35

[10] იხ. გამოყენებული ლიტერატურა4

[11] მარტინ ჰაიდეგერი-მუნყოფნის სამყაროში-ყოფნა

[12] მარტინ ჰაიდეგერი „ ყოფიერება და დრო “  თბილისი 1989  გვ.40

[13] მარტინ ჰაიდეგერი „ ყოფიერება და დრო “  თბილისი 1989  გვ.41

 

Leave a Reply